Pagina 'd gramatica

LA GRAFÌA PIEMONTÈISA
 
Ël valor ëd la pì part dij segn a l’é col ch’a l’han ant l’italian. A-i é tutun ëd particolarità:

• e sensa acent as pronunsia, ‘d sòlit, duverta an sìlaba sarà (mercà) e sarà an sìlaba duverta (pera), ma a-i é d’ecession.
• é ch’a smija a la e sarà italian-a, ma pì duverta (caté – lassé).
• è ch’a smija a la e duverta italian-a, ma pì duverta (cafè – perchè).
• ë dita e mesmuta ch’a smija a la e fransèisa ’d le (fërté – viëtta).
• eu a smija al fransèis eu (cheuse – reusa).
• o a smija a la u italian-a (conté – mon).
• ò a smija a la o duverta italian-a, e an piemontèis a l’é sempre tònica (còla – fòrt).
• u a smija al fransèis u o a l’alman ü (bur – muraja).
• ua apress ëd q (e an pòchi cas isolà) a val ua ëd quando (quand – qual).
• ùa as pronunsia bissìlab üa (crùa – lesùa).
• j a smija a la i ëd ieri e a cola ‘d mai (braje – cavèj); ant la grafìa piemontèisa, tutun, la j a l’ha dle vire mach un valor etimològich e as treuva ‘d sòlit an corëspondensa con un gl italian (es. fija – ital. figlia).
• c g antrames a na paròla as pronunsio coma an italian. La c e la g dure, quand a son finaj as ëscrivo ch e gh (strach, mach, sfògh, longh). La c e la g palataj se a ven-o a trovesse a la fin ëd na paròla as ëscrivo cc e gg (contacc, svicc, magg, mugg).
• velar o faucal, sensa un corëspondent precis an italian, ma a smija a la n ëd fango (lun-a – sman-a.
• s an prinsipi ‘d paròla o pòst-consonantica a son-a s sorda (supa – batse), antrames a doe vocaj e a la fin ëd na paròla dòp na vocal a l’é sempre sonora (lese – vos).
• ss as dòvra antrames a doe vocaj e a la fin ëd na paròla dòp na vocal për marché la s sorda (lassé - poss).
• s-c a esprim ël son distin ëd s e c (s-cet – s-cianché).
• z as dòvra mach an prinsipi ‘d paròla o pòst-consonantica për marché la s sonora (zanziva – monze).
• v a la fin ëd na paròla as pronunsia ch’a smija la u italian-a ‘d paura (ativ-attivo, luv-lupo), parèj a càpita ‘dcò ant ël mes ëd na paròla cand ch’a corësponda nen a na v italian-a (gavte-togliti, luva-lupa); ant j’àutri cas a l’ha ‘l son ëd la v italian-a (lavé – savèj).

Acentassion.

As marca l’acent tònich ansima a le sglissante (stiribàcola) ansima a le tronche ch’a seurto an vocal (parlé, pagà, cafè), ansima a le pian-e ch’a seurto an consonant (quàder, nùmer), ansima al ditongh ei se la e a l’é duverta (piemontèis, mèis), ansima al grop ua quand che la u a val ü (batùa), e ansima al grop ëd i pì vocal a la fin ëd na paròla (finìa, podrìo, ferìe).L’acent as marca ‘dcò an pòchi d’àutri cas isolà andova ch’a j’andarìa nen për régola e për marché d’ecession (tèra, amèra, andova che la e ‘d sìlaba duverta a dovrìa esse sarà antramentre ch’a l’é duverta) e a peul esse dovrà, s’as veul, ansima a la e dle finaj –et, –el për marché ‘l gré d’overtura (bochèt – lét). L’acent a ven a taj ancor për arconòsse chèich cobie d’omògraf (sà – verb, sa – questa, là – averb, la – artìcol).

Particolarità gràfiche.

L’artìcol determinativ mascolin plural ch’a corëspond a l’italian i (es. i libri) as ëscriv ij (es. ij lìber, ij cit) për arconòsslo dal përnòm àton proclìtich ëd prima përson-a i (es. i fas, i canto, i disoma), ma ‘d régola as pronunsia i sensa ch’as senta la j. Ant le forme a-i, i-i, a-j, i-j, la i a rapresenta l’averb ëd leu i, (dal lat. ibi, corëspondent al fransèis y) antramentre che la j a rapresenta ‘l përnòm ëd tersa përson-a (es. a-i é – c’è, i-i son – ci sono, a-j lo dà – glielo dà, i-j lo leso – glielo leggo).

Avertensa.

Le régole dzoradite, ch’a corëspondo a la Gramàtica Piemontèisa ‘d Camillo Brero (Turin, 5a edission, 1987), a son cole che la tradission gràfica piemontèisa, l’anvìa ‘d ciairëssa e, dle vire, la rason etimològica, a sugerisso ‘d dovré. As arcòrda ancor che la grafìa a arflèt la pronunsia dël piemontèis literari, visadì dël turinèis, antramentre che le parlade locaj a peulo, dle vire, esse diferente an chèichi fàit fonétich, coma pr’esempi la qualità duverta o sarà dle vocaj, etc.